Detektif romanının 20 qızıl qaydası

S. Ş Van Dinə (Willard Huntington Wright):

"Dedektif romanı intellektual bir oyundur. Əlavə olaraq, bir idman müsabiqəsinin; və bir dedektif romanı yazmağın çox qatı qaydaları vardır. Yazılı olmasa da bu qaydalar məcburidir; özünə hörməti olan hər dedektif romanı yazıçısı bu qaydalara riayət edər. Bu siyahı, bir ölçüdə məşhur dedektif romanı yazarlarının təcrübələrinə, bir tərəfdən də fərdi fikirlərimə əsaslanır. "

1. Oxucu, sirri həll etməkdə dedektif ilə bərabər şərtlərə sahib olmalıdır. Hər ipucu açıqca ifadə  olunmalı və açıqlanmalıdır.

2. Günahkarın, dedektifi yanıltmağa istiqamətlənmiş səyləri xaric, yazar oxucunu yanıltmağa çalışmamalıdır.

3. Romanın mövzusu eşq olmamalıdır. Problem, aşiq bir cütlükləri nikah məmuru qarşısına çıxarmaq deyil; günahkarı hakim qarşısına çıxarmaqdır.

4. Dedektifin özü, və ya rəsmi istintaq işçilərindən hər hansı biri, günahkar çıxmamalıdır. Bu açıqca hiyləgərlikdir; Bu bir qızıl lirənin əvəzinə parlaq bir qəpik təklif etməyə bənzəyir.

5. Günahkar məntiqi üsullarla təsbit edilməlidir, səhvən, hadisə nəticəsində və ya özbaşına etiraf nəticəsində ortaya çıxmamalıdır. Bu, oxucunu içindən çıxılmaz bir labirintə sürüyüb, müvəffəqiyyətsiz olunca da axtardığı şeyi köynəyinizin cibindən çıxartmağa bənzər; bunu edən yazar bir təlxəkdən fərqlənməz.

6. Bir dedektif romanında bir dedektif tapılmalıdır; və bir dedektif dedektiflik etmədiyi müddətcə dedektif sayılmaz. Vəzifəsi ipuclarını toplamaq və ilk hissədəki nanəni yeyən günahkara çatmaqdır; və əgər bu məqsədini ipuclarının analizi ilə gerçəkləşdirməmişsə, arifmetik sualının cavabını kitabın arxasından köçürən şagirddən fərqi qalmaz.

7. Dedektif romanında bir cəsədin olması şərtdir; və cəsəd nə qədər ölüdürsə o qədər yaxşıdır. Cinayətdən daha yüngül bir günah yetərsiz qalar. 300 səhifə, cinayətdən başqa bir cinayət üçün lap çoxdur. Oxucunun səbri və xərclədiyi enerji qiymətləndirilməlidir.

8. Cinayətin həlli tamamilə obyektiv üsullara söykənən olmalıdır. Ouija taxtaları, düşüncə oxuma, ruh çağırma seansları, şüşə kürələr və s. irreal üsullar tabudur. Oxucu, həqiqi üsullar istifadə edən bir dedektif ilə rəqabətə girə bilər, amma ruhlar aləminə dalmaq və ya metafizikanın dördüncü ölçüsünü tapmaq kimi bir səyə girişəcəksə başdan itirmiş olacaq.

9. Bir-və yalnız bir-dedektif olmalıdır. Baş-başa verən iki, üç (və ya bir çox) dedektif olması, həm məntiq icra nizamını pozar, həm də oxucu qarşısında haqsız bir rəqabət üstünlüyü təmin etmiş olar. Bu vəziyyət oxucunu, bir bayraq yarışı qrupu ilə yarışdırmağa bənzər.

10. Günahkar, əhvalatın bir hissəsində yer almış bir adam çıxmalıdır, yəni oxucunun daha əvvəl tanışı, marağına məzhər ola biləcək bir adam olmalıdır.

11. Qatil xidmətçi olmamalıdır! Bu çox sadə olar. Normalda özündən cinayət işləməsi gözlənilməyəcək biri çıxmalıdır ki, oxucunun zəhmətinə dəysin.

12. Bir-və yalnız bir-qatil olmalıdır, neçə cinayət işlənmiş olursa olsun. Günahkara kiçik köməyi dəyənlərin olması təbiidir, amma nəhayət bütün günah tək bir adamın çiyinlərində olmalıdır. Oxucunun hirsi yalnız bir adama yönlənməlidir.

13. Gizli təşkilatların, mafiya və s. cinayət təşkilatlarının, dedektif romanında yeri ola bilməz. Bu cür topdan cinayət mərkəzləri, tək bir cinayətin ovsunlayıcı gözəlliyini acıqlandıracaq da. Qatilə idmançı bir müdafiə şansı verilməsi lazımdır; ancaq arxasına bütün bir təşkilatı alması qəbul edilə bilməz. Heç bir üst-sinif, özünə hörməti olan qatil bu cür bir avansı qəbul etməyəcək.

14. Cinayətin olma şəkli, və sorğulanma üsulu, şüurlu və elmi olmalıdır. Xəyal məhsulu, spekulyativ qurğuları polis romanında göz yumula bilməz. Yazar bir dəfə Jules Verne bənzəri bir fantaziya aləminə getsəniz, dedektif fantaziyası xaricinə çıxmış, sərhədləri olmayan macəra fantaziyasına girmiş sayılır.

15. Sirrin həlli heç olmasa ağıllı bir oxucu üçün hər zaman açıq olmalıdır. Bununla bunu nəzərdə tuturam: Oxucu, həlli oxuduğunda, romana başdan bir göz atdığı təqdirdə, həllin əslində orada yatmaqda olduğu, bütün ipuclarının gerçək günahkara işarə etdiyi mövzusunda razı olmalıdır; detektiv qədər hiyləgərdirsə son hissəni oxumadan günahkarı təxmin etməlidir.

16. Dedektif romanı uzun-uzadı təsvirlər, yan-mövzulara fokuslanan ədəbi qisimlər, diqqətlə işlənmiş şəxsiyyət analizləri, həmçinin hər hansı bir "atmosfer" qayğısı olmamalıdır. Bu cür sözlərin cinayət və detektiflik fantaziyasına bir təsiri yoxdur. Fantastikanı, əsl mövzu ilə maraqsız tərəflərə çəkəcək şəkildə bölərlər. Asli mövzu bir sirrin ortaya qoyulması, araşdırılması və müvəffəqiyyətli bir şəkildə həll edilməkdədir ibarət olmalıdır. Digər tərəfdən, əlbəttə, əhvalata realizm qazandırmaq üçün kafi dərəcədə şərh, xarakter təsviri edilməsi lazım olacaq.

17. Bir dedektif romanında qatil, professional bir günahkar çıxmamalıdır. Oğru və quldurların işlədikləri cinayətlər, polis təşkilatının sahəsinə girər; ağıllı amatör detektiflerimizin deyil. Ən cazibədar qatil bir kilsə rahibi, və ya xeyriyyəçi bir BAKİRƏDİR!

18. Dedektif romanında cinayət sanılan hərəkətin intihar və ya qəza olduğunun başa düşülməsi qəbul edilə bilməz bir vəziyyətdir. Bu qədər zəhmətin nəticəsində belə bir nəticənin çıxması, oxucunun etibarını zədələyər və ürəyini qırar.

19. Dedektif romanlarındaki bütün cinayətlərin səbəbi fərdi olmalıdır. Beynəlxalq cinayət və döyüş üsulları başqa bir növün maraq sahəsinə girər.  Məsələn, gizli kəşfiyyat təşkilatı hərəkətləri. Bir cinayət əhvalatı isə oxucunun gündəlik təcrübələrinə yaxınlıq daşımalı, basdırılmış hisslərinə xitab etməlidir.

20. Nəhayət, siyahımızı bir cüt ədəd ilə bitirə bilmək üçün, özünə hörməti olan heç bir dedektif romanı yazarının artıq faydalanmaq istəməyəcəyi bir neçə metodu burada sıralayıram. O qədər çox istifadə olundular ki, növün oxucuları üçün bir tanışlıq qazandılar. Bunları istifadə yazarın qeyri-kafi və orijinallıqdan məhrum olduğunun etirafı kimidir. (A) günahkarı cinayət yerində buraxılmış bir siqaret izmaritinin cinsi köməyiylə təsbit etmək. (B) günahkarı etirafa məcbur edəcək, uydurma bir ruh çağırma seansı təşkil etmək. (C) Saxta barmaq izləri. (D) Axmaq olan şahid. (E) Hürməyərək, qatilin tanış olduğunu ələ verən it. (F) Günahkarın, günahkar kimi görünən ancaq günahsız olan birinin əkizi və ya ona çox bənzəyən biri çıxması. (G) Yuxu dərmanı istifadəsi (h) Bağlı olan otaqdakı cinayətin, polis içəri girdikdən sonra işlənmiş olması (i) Kəlimə çağırışım testləri ilə günahkarın təsbiti. (J) Dedektif tərəfindən həll edilən şifrəli bir mətn.

Bu yazı ilk dəfə Sentyabr 1928-ci il tarixində Amerika Magazine-də nümayiş olunmuşdur.